अर्थात् (यदि आप) सूर्य के समान चमकना चाहते हैं तो सूर्य के समान तपना सीखिए।
6. उचितकर्तृपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
अ).................... पुस्तकं पठन्ति। (बालिका/बालिकाः)
आ).....…..…..... फलं खादति। (सः/ते)
इ) ..................विहरतः। (चटकाः/ चटके)
ई)...................चरतः। (अजा/अजे)
7.उदाहरणं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
यथा - देवः देवौ देवाः
.....(1).... कपोतौ .....(2)....
वृषभः ...(3).... .....(4)....
काकः .....(5).... काकाः
8.उचित धातुरूपाणि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
अ ) लेखिका पत्रं ............. ।(लिखति/लिखन्ति)
आ) नौका .................. ।(चलन्ति/चलति)
इ ) मक्षिके .............. ।(उत्पतति/उत्पततः)
ई ) अश्वः ................ ।(धावति/धावन्ति)
उ) छात्रौ ............…. । (हसति/हसतः)
प्रश्न 4. अधोलिखितानां वाक्यानां संस्कृतेन अनुवादं कुरुत ।
1. मोर वन में नाचता है। The peacock dance in the forest.
2. हर्ष प्रतिदिन विद्यालय आएगा। Harsh will come school Daily.
3. रमा कलम से लिखती है। Rama writes with pen.
4. यह शिष्य आज्ञाकारी है । This pupil is obedient.
5. बहन रक्षा सूत्र बांधती है। Sister ties rakhi.
6. सदा स्वाध्याय करो। Always study yourself.
(ख)1. राघव बाजार जाता है Raghav goes to the market.
2. उद्यान में लोग घूमते हैं । People walk in the park.
3. सीता गाना गाती है । Sita sings a song.
4. हिमालय से गंगा निकलती है । The Ganga originates from the
Himalayas.
5. गुरु को नमस्कार है। Salutations to the guru.
6. बालक दंड से डरता है । The child is afraid of punishment.
7. मुझे लड्डू अच्छे लगते हैं। I like laddoos.
सुरेशः - मम नाम सुरेशः। (i)................. नाम किम्?
दीपकः -(ii)............. नाम दीपकः। भवतः (iii)............... नाम किम्?
सुरेशः - मम पितुः नाम श्रीमान् सुरेन्द्रः। भवान् कस्यां (iv)............... पठति?
दीपकः - (v).................... षष्ठी -कक्षायां पठामि।
प्रश्न -3.अध: प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहाय्येन पञ्चवाक्यानि संस्कृतेन लिखत ।
पुस्तकानि,पुस्तकालय:,अनेकानि,नाना-शास्त्रसम्बन्धितानि,
उत्पीठिका,भित्तौ,चित्रद्वयम्,आसन्दिका,पुष्पदानम्,
काष्ठमञ्जूषा:,सन्ति।
(क) एतत् चित्रं पुस्तकालयस्य अस्ति।
(ख) अत्र नाना-शास्त्रसम्बन्धितानि अनेकानि पुस्तकानि सन्ति।
(ग) भित्तौ चित्रद्वयम् अपि स्तः।
(घ) चित्रे एका आसन्दिका दृश्यते।
(ङ) काष्ठमञ्जूषायां एकं पुष्पदानम् वर्तते।
प्रश्न 2. मित्रं प्रति लिखितम् अधोलिखितं पत्रं मञ्जूषापदसहायतया पूरयित्वा पुनः लिखत।
प्रश्न 2. पितरं प्रति लिखितम् अधोलिखितं पत्रं मञ्जूषापदसहायतया पूरयित्वा पुनः लिखत।
ताराचन्द-छात्रावासः
दिनाङ्कः..............
पूज्या: (ii)..................
सादरं प्रणामाः।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। इदं विज्ञाय भवान् अतिप्रसन्नः भविष्यति यद् गतदिवसे अन्तर्विद्यालयीयभाषणप्रतिस्पर्धायां मया (iii)............... स्थानं लब्धम्। क्रीडादिवसे (iv)................अहमेव प्रथमः आसम्। अस्मिन् वर्षे वार्षिकोत्सवे अहं नाट्याभिनयं (v)...................। अयं वार्षिकोत्सवः आगामी सोमवासरे (vi)................।विद्यालयस्य पक्षतः ह्य एव (vii)..................... प्रेषितम्। अहमपि सूचयामि, भवान् अवश्यम् आगच्छतु। मम (ix)................... भविष्यति।
भवतः आज्ञाकारी पुत्रः,
(x)........................।
शिक्षा मानव-विकासस्य परमं साधनम्। शिक्षा ज्ञानोदयेन नैतिकं चारित्रिकं च विकासं सम्पादयति। शिक्षा सांस्कृतिकीं दृष्टिम् उद्बोधयति। वर्तमान-शिक्षा-पद्धतौ बालकस्य सर्वाङ्गीण-विकासस्य परिकल्पना अस्ति। अधुना बालाः आधुनिक-विषयान् अपि अध्येतुं सम्प्रेरिताःदृश्यन्ते। यथा विज्ञानम्,गणितम्,भूगोलम्,इतिहासम्,अर्थशास्त्रम्,राजनीतिशास्त्रम्,संगीतम्,संगणकयन्त्रम् आदयः। वर्तमान-शिक्षा-पद्धतौ शिक्षिताः युवकाः युवत्यश्च कठिनं श्रमं कृत्वा स्व-स्व क्षेत्रे महत्वपूर्णं साफल्यं प्राप्तवन्तः।अतएव शिक्षा श्रमस्य महत्वमपि शिक्षयतश।शिक्षिताः युवकाः मानवीयगुणान् प्रति आकर्षितः भवन्ति। अस्माकं देशे शिक्षा प्राप्त्यै कोऽपि बालः कापि बाला वा अर्थाभावं न अनुभवेत् इति शासनं प्रयतेत।यतः शिक्षा न केवलं मानवकल्याणाय अपेक्षिता अपितु सा राष्ट्रगौरवाय अपि महत्वपूर्णा।
(अ) एकपदेन उत्तरत-
(i) शिक्षा कस्य महत्त्वं शिक्षयति ?
(ii) मानव-विकासस्य परमं साधनं किम् ?
(iii) शिक्षा कीदृशीं दृष्टिम् उद्बोधयति ?
आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) शिक्षा कीदृशं विकासं सम्पादयति ?
(ii) शासनं किं प्रयतेत ?
(iii) वर्तमानशिक्षा-पद्धतौ बालकः कान् विषयान् अपि शिक्षेत?
(इ) अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत।
(ई) प्रदत्त विकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत -
(i) 'अस्ति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
(क) परिकल्पना (ख) बालकस्य (ग) पद्धतौ
(ii) 'शिक्षिताः' इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम् प्रयुक्तम् ?
(क) प्रति (ख) युवका: (ग) गुणान्
(iii) 'उद्यमः' इत्यर्थे किं पर्यायपदम् अत्र प्रयुक्तम् ?
(क) कठिनं (ख) साफल्यं (ग) श्रमः
(iv) 'सरलम्' इत्यस्य किं विलोमपदम् अत्र प्रयुक्तम्?
(क) कठिनं (ख) शासनम् (ग) महत्वं
प्रश्न 1.अधोलिखितम् अनुच्छेदं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
छात्रस्य जीवने अनुशासनस्य अतीव महत्वं विद्यते। छात्रजीवनम् अनुशासितं भवति चेत् सकलानि कार्याणि कुशलतया पूर्णानि भवन्ति। विद्यालये तु अनुशासनम् अवश्यमेव परिपालनीयम्। अनुशासनाभावे छात्रः सफलतां प्राप्तुं न शक्नोति। अनुशासनहीनाः छात्राः अनुशासनाभावे बहुमूल्यं समयम् अमूल्यं ज्ञानं हितचिन्तकानि मित्राणि च सर्वं विनश्यति। छात्रजीवने स्वीकृतम् अनुशासनं समाजे सदा सर्वदा सम्मानितं स्थानं ददाति।
अ.एकपदेन उत्तरत -
(क) छात्रस्य जीवने कस्य अतीव महत्वं विद्यते?
(ख) विद्यालये किम् अवश्यमेव परिपालनीयम्?
(ग) अनुशासनाभावे छात्रः कां प्राप्तुं न शक्नोति?
(घ) छात्रजीवनम् अनुशासितं भवति चेत् सकलानि कार्याणि कथं पूर्णानि भवन्ति?
ब. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(क) छात्रजीवनम् अनुशासितं भवति चेत् कानि कुशलतया पूर्णानि भवन्ति?
(ख) अनुशासनहीनाः छात्राः अनुशासनाभावे कं विनश्यति ?
स.प्रदत्त विकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत -
(i)' छात्रः सफलतां प्राप्तुं न शक्नोति ' इत्यस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किम्?
(क) छात्रः (ख) सफलताम्
(ग) शक्नोति (घ) प्राप्तुं
(ii) मरणं इति पदस्य किं विपरीतार्थकं पदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?
(क) तरणम् (ख) सफलम्
(ग) जीवनम् (घ) करणम्
(iii) 'विनश्यति'अत्र कः लकारः?
(क) लट् (ख) लोट्
(ग) ऌट् (घ) लङ्
(iv) अधोलिखितशब्देषु आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दः कः?
(क) छात्रः (ख)सफलता
(ग) अनुशासनम् (घ) वस्तु
अद्यतनसुभाषितम् कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन। मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि।। अर्थात् श्रीकृष्ण अर्जुन...
